Ο σημερινός αυταρχισμός αντανακλά την παρακμή του νεοφιλελευθερισμού – «Η διαχείριση στην Ελλάδα επιτρέπει τη διαλογή ασθενών στα…

Ο Βασ. Φούσκας στη συνέντευξή του στην «Εφ.Συν.» μιλά για την ιστορική παρακμή των Ηνωμένων Πολιτειών, την άνοδο της Κίνας, αλλά και την ασταθή ισορροπία που υπάρχει, αφού η δεύτερη δεν είναι ακόμα έτοιμη να πάρει τη θέση των πρώτων. Αναλύει, δε, τον ρόλο του γερμανο-αυστριακού ορντολιμπεραλισμού στην οικονομική αποικιοποίηση του Νότου της Ε.Ε.

● Στο νέο σας βιβλίο με τον Μπουλέντ Γκοκάι «Η αποσύνθεση του ευρωατλαντισμού και ο νέος αυταρχισμός: παγκόσμια μετατόπιση ισχύος» (Επίκεντρο), κάνετε τη διάκριση ανάμεσα στον νεοφιλελευθερισμό του αγγλοσαξονικού κόσμου και τον γερμανο-αυστριακό ορντολιμπεραλισμό. Ποια είναι εν συντομία η βασική διαφορά τους;

Οι όροι εφάπτονται τόσο στην πράξη όσο και στη θεωρία. Πρόκειται για οικονομικά της προσφοράς και, ως τέτοια, απαιτούν ισχυρές δόσεις αυταρχισμού, όπως ο Νίκος Πουλαντζάς ανέλυσε στην τελευταία του μελέτη (1978). Ο Πουλαντζάς, όμως, καταπιάστηκε με το φαινόμενο όταν άρχισε να ακμάζει πολιτικά ως απάντηση στον παρακμάζοντα κεϊνσιανισμό.
Σήμερα έχουμε να κάνουμε μ’ έναν αυταρχισμό που αντανακλά την παρακμή του νεοφιλελευθερισμού.

Τονίζω, ακόμα, ότι ο ορντολιμπεραλισμός προηγήθηκε ιστορικά του νεοφιλελευθερισμού. Ξεκίνησε ως ένα αναθεωρητικό φιλελεύθερο ρεύμα στα τέλη της δεκαετίας του 1920 στη Γερμανία, προσπαθώντας να αντιταχθεί στις εξής πραγματικότητες: α) τον παρακμάζοντα φιλελευθερισμό της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, β) τον κρατικισμό των κομμουνιστικών καθεστώτων, γ) τον καλπάζοντα κεϊνσιανισμό και τα στοιχεία σοσιαλισμού που εμπεριείχε, δ) τον ναζισμό (αν και κάποιοι ορντολιμπεραλιστές συμπαθούσαν τον ναζισμό).

● Πώς ακριβώς ορίζετε αυτή την έννοια;

Ορντολιμπεραλισμός σημαίνει αναπτυγμένες διεπιστημονικές δομές φιλελεύθερης οικονομικής, κοινωνιολογικής και νομικής σκέψης, οι οποίες προσπάθησαν να υπερβούν αυτές τις πραγματικότητες. Είναι λάθος ότι ο αγγλο-αμερικανικός φιλελευθερισμός (Σχολή του Σικάγου κ.λπ.) προϋπήρξε του γερμανικού. Το αντίθετο είναι ορθό: η μήτρα γέννησης του αγγλοσαξονικού νεοφιλελευθερισμού και οι πολιτικές των Θάτσερ και Ρίγκαν απ’ τα τέλη της δεκαετίας του 1970 είναι γερμανο-αυστριακής κοπής.

Αλλά το ζήτημα των -σχετικών- διαφορών τους έχει το μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Το λεγόμενο «γερμανο-αυστριακό μοντέλο» διακρίνεται για τις βιοπολιτικές του πειθαρχίες -ο Φουκό έγραψε πρώτος γι’ αυτό- που πηγάζουν από αυστηρά θεσμοθετημένα νομικά-κανονιστικά πλαίσια.

Για τον ορντολιμπεραλιστή, η ελευθερία της αγοράς είναι συνταγματικά-κανονιστικά θεμελιωμένη στην τάξη και όχι στην α-ταξία. Δεν είναι ακριβώς το ίδιο στην αγγλοσαξονική περίπτωση, όπου επιτρέπει την αυθορμησία της αγοράς και κάποια μεσολάβηση του «δήμου».

Επίσης, η πλήρης αποπολιτικοποίηση του οικονομικού πεδίου είναι ένα άλλο βασικό χαρακτηριστικό του ορντολιμπεραλισμού. Εδώ δεσπόζει η αυτονομία του θεσμού της κεντρικής τράπεζας. Οι τεχνοκράτες-τραπεζίτες των ποσοτικοποιημένων οικονομικών της αγοράς έχουν τη μόνη αλάνθαστη λύση, εξ ου και το «Δεν Υπάρχει Εναλλακτική» (There Is No Alternative – TINA). Ψήφος και αιτήματα των πολιτών δεν έχουν καμιά σημασία.

Στο βιβλίο δείχνουμε ότι η Γερμανία κατάφερε, απ’ το 1957 και δώθε, να εμφυτεύσει έξυπνα και σταδιακά, διαμέσου του λεγόμενου acquis communautaire, τις αρχές του δικού της νεοφιλελευθερισμού.

Η προσπάθεια του Φρανσουά Μιτεράν το 1981-83 να στρέψει τη Γαλλία, και κατ’ επέκταση την Ευρώπη, στον σοσιαλισμό ηττήθηκε απ’ τη γερμανική πειθαρχία του πανίσχυρου γερμανικού νομίσματος. Από κει και πέρα, ο δρόμος για τη γερμανική κυριαρχία της Ευρώπης ήταν δεδομένος.

«Εάν Γερμανία και Ολλανδία υπογράψουν κορονο-ομόλογο, είναι σαν να αρνούνται την ύπαρξη του δικού τους μοντέλου»

● Στην κρίση της ευρωζώνης το 2008 η Γερμανία αρνήθηκε την αμοιβαιοποίηση του χρέους και την έκδοση ευρωομολόγων. Σήμερα αρνείται την έκδοση κορονο-ομολόγου για την αντιμετώπιση των συνεπειών της πανδημίας του κορονοϊού. Πώς εξηγείτε την άρνηση αυτή; 

Η άρνηση της Γερμανίας προσκρούει στις ορντολιμπεραλιστικές συνθήκες που όλα τα κράτη-μέλη έχουν προσυπογράψει. Τονίζω ότι ο ορντολιμπεραλισμός πήρε χαρακτηριστικά ανοιχτού αυταρχισμού προκειμένου να δαμάσει την κρίση της ευρωζώνης, με δέσμες όπως το Fiscal Compact και το European Semester. Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η ρίζα της αποτυχίας του ΣΥΡΙΖΑ το πρώτο εξάμηνο του 2015: στην αδυναμία κατανόησης των γερμανικών πειθαρχιών.

Σήμερα, μπροστά στην πανδημική κρίση, που όπως δείχνουν τα πράγματα θα αποδειχτεί χειρότερη από αυτήν της πενταετίας 2010-15, Γερμανία και Ολλανδία, ουσιαστικά μόνες εναντίον όλων, αντιστέκονται στο προφανές, στην αμοιβαιοποίηση του χρέους.

Δεν αποκλείω τον συμβιβασμό. Αλλά η μέχρι τώρα άρνησή τους οφείλεται στο ότι αν υπογράψουν κορονο-ομόλογο είναι σαν να αρνούνται την ύπαρξη του δικού τους μοντέλου και των ευρωπαϊκών συνθηκών που τις ευνοούν να ανακυκλώνουν τα πλεονάσματά τους εις βάρος των χωρών της περιφέρειας.

Αυτός ο ιός μπορεί να μας φέρει σε μια Ευρώπη -είτε με αρνητική είτε με θετική μορφή- που ποτέ δεν περιμέναμε να δούμε. Οι τάσεις, πάντως, μέχρι τώρα είναι αρνητικότατες: έντονος ρατσισμός, κλείσιμο συνόρων, προσφυγικό, οικονομική κατάρρευση, τουρκική επιθετικότητα κ.λπ. Είμαστε σχεδόν και με τα δυο πόδια σ’ έναν νέο Μεσοπόλεμο.

● Κεντρική ιδέα του βιβλίου σας είναι η γεωπολιτική και οικονομική παρακμή των ΗΠΑ και η σταδιακή άνοδος της «Ανατολής», δηλαδή της Κίνας, της Ινδίας κ.λπ., μια ισορροπία που θεωρείτε ασταθή, καθώς δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα. Ποιοι πιθανοί κίνδυνοι κρύβονται σε μια τέτοια μεταβατική περίοδο; 

Οι κίνδυνοι είναι ο εξέχων αυταρχισμός, φαινόμενα ρατσισμού κ.λπ., αυτό που ο Γκράμσι αποκαλούσε morbid symptoms και που εκδηλώνονται σε περιόδους ηγεμονικής μετάβασης. Με ανησυχεί ειδικά η πιθανότητα γενίκευσης των περιφερειακών διενέξεων σε μια παγκόσμια σύρραξη με απροσμέτρητες συνέπειες για το ανθρώπινο είδος και το οικοσύστημα.

● Συνδέετε ευθέως την ανάπτυξη του νεοφιλελεύθερου οικονομικού αυταρχισμού (αέναη λιτότητα) από τα πάνω με την παράλληλη ανάπτυξη της αντιδραστικής και ρατσιστικής Ακροδεξιάς από τα κάτω. Αυτή η εξέλιξη αφορά μόνο το οικονομικό πεδίο ή και ευρύτερες πολιτισμικές  και πολιτικές αλλαγές;

Με μια έννοια, ο ρατσισμός και ο εθνικισμός είναι γειωμένοι στον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό και ιμπεριαλισμό. Ακόμα και ο Μαρξ έκανε έντονα ρατσιστικά-υποτιμητικά σχόλια για τους Ασιάτες κ.λπ.

Ομως, τα άμεσα αίτια της ανάπτυξης του ρατσισμού και της ξενοφοβίας στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ σήμερα είναι ευθέως σύμπτωμα της παρακμής του κράτους πρόνοιας, της απώλειας του φορντιστικού μισθού, της υποαπασχόλησης, της υπερφορολόγησης, δηλαδή της διαρκούς λιτότητας. Κοντολογίς, ρατσισμός και ξενοφοβία είναι άμεσα συμπτώματα της παρακμής των οικονομικών της προσφοράς που επιβάλλει η Ε.Ε. Και η Ευρωπαϊκή Αριστερά έχει εδώ μεγάλες ευθύνες.
Γιατί δεν υπάρχει ρατσισμός τη λεγόμενη Χρυσή Εποχή του Καπιταλισμού (δεκαετίες του 1950 και του 1960); Δεν υπάρχει, γιατί όταν ο καπιταλισμός ευημερεί, όταν δημιουργεί θέσεις εργασίας και ικανοποιητικά μεροκάματα, σχεδόν άπαντες είναι ευτυχισμένοι.

Οταν ο καπιταλισμός βρίσκεται σε κρίση και η Αριστερά ενδίδει σε λιτότητα και αυταρχισμό, και όταν οι εθνικοί θεσμοί πρόνοιας καταρρέουν, τότε είμαστε στο χομπσιανό βασίλειο. Ο «ξένος» δεν χαίρει πια «φιλοξενίας» και ο «ντόπιος» γίνεται «ρατσιστής» για λόγους καθαρά επιβίωσης.

Την πρωταρχική ευθύνη δεν τη ρίχνω στον αγρότη των νησιών που «έγινε ρατσιστής». Αυτές είναι ελιτίστικες απόψεις. Η κύρια ευθύνη είναι στις συνθήκες που εκτρέφουν η διαρκής λιτότητα και η διάλυση των δομών κοινωνικής πρόνοιας, καθώς και των φορέων που υπηρετούν αυτές τις πολιτικές. Πάντα θερίζεις αυτό που σπέρνεις.

Ο ρατσισμός, ωστόσο, είναι ένα περίπλοκο φαινόμενο που θα εξακολουθεί να υπάρχει και με την έκλειψη της διαρκούς λιτότητας. Αλλά θα είναι βαθύτατα μειοψηφικός, ειδικά στη νεότερη Ελλάδα, η οποία, strictο sensu, ποτέ δεν υπήρξε ιμπεριαλιστική.

Αλλά δεν υπάρχει αλλαγή πολιτισμικού παραδείγματος. Παρόμοια φαινόμενα ρατσισμού είχαμε και σε άλλες ιστορικές εποχές της νεωτερικότητας (π.χ. Γερμανία του Μεσοπολέμου).

● Εκτιμάτε ότι ο ορντολιμπεραλισμός της Γερμανίας είναι ασύμβατος με οποιαδήποτε έννοια ανάπτυξης στην ευρωζώνη και γενικότερα στην Ε.Ε. και λέτε ότι, αντίθετα, οδηγεί στην αποσύνθεση. Ποιο μέλλον βλέπετε για την Ευρώπη στο πεδίο του ανταγωνισμού ΗΠΑ, Κίνας, Ιαπωνίας και άλλων ανερχόμενων δυνάμεων;  

Λιτότητα και βιώσιμη κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη είναι ασύμβατα μεγέθη. Κι όχι μόνον αυτό. Η λιτότητα εντείνει τις ρωγμές στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα – κοιτάξτε και πάλι την περίπτωση με την πανδημία. Επίσης, η οικονομική διείσδυση της Κίνας στα Βαλκάνια και την Ευρώπη εντείνει παραπέρα την όποια συνοχή της Ε.Ε. και της ευρωζώνης.

Η Ε.Ε. δεν έχει ουδεμία γεωπολιτική βαρύτητα στο παγκόσμιο θέατρο κατανομής ισχύος. Βαρύτητα έχει το γερμανικό κράτος και η γερμανική οικονομία, βαρύτητα έχουν η Γαλλία ως πυρηνική δύναμη και η Ρωσία ως πυρηνική δύναμη και μεγάλη εξαγωγική δύναμη φυσικού αερίου, για να αναφέρω μόνο τρία παραδείγματα.

Για να αποκτήσει γεωπολιτική βαρύτητα και να γίνει υπολογίσιμη δύναμη σε μια μετα-αμερικανική παγκόσμια τάξη πραγμάτων, η Ε.Ε. πρέπει να γίνει κράτος. Αλλά απο τη στιγμή που δεν μπορεί να διαμορφώσει ούτε μια κοινή πολιτική ασύλου για τους πρόσφυγες, ούτε μια κοινή πολιτική υγείας για τους χιλιάδες πολίτες της που πεθαίνουν καθημερινά απ’ τον κορονοϊό, αφήνω στη φαντασία σας και στη φαντασία του αναγνώστη να προβλέψουν το μέλλον της.

Ποιος είναι

Ο Βασ. Φούσκας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και διευθυντής του Κέντρου Ερευνας για τη Μελέτη Κρατών, Αγορών και Λαών (STA.M.P.) στο Πανεπιστήμιο του Ανατολικού Λονδίνου. Στα ελληνικά μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Επίκεντρο το νέο βιβλίο που έχει συγγράψει με τον Μπουλέντ Γκοκάι  «Η αποσύνθεση του ευρωατλαντισμού: παγκόσμια μετατόπιση ισχύος».

Τάσος Τσακίρογλου

 

«Η διαχείριση στην Ελλάδα επιτρέπει τη διαλογή ασθενών στα Επείγοντα και όχι στις ΜΕΘ»

Σε αρκετές αναπτυγμένες χώρες φοιτητές Ιατρικής εκπαιδεύονται στην Ιατρική των Καταστροφών ακόμα και σε προπτυχιακό επίπεδο, αλλά στις αναπτυσσόμενες χώρες, όπου συμβαίνει το 90% των καταστροφών, αυτά τα προγράμματα εκπαίδευσης είναι πολύ λιγότερα.

Στην Ιατρική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου ΑΘηνών (ΕΚΠΑ) λειτουργεί εδώ και μια δεκαετία το διεπιστημονικό πρόγραμμα «Παγκόσμια Υγεία – Ιατρική των Καταστροφών» που απευθύνεται όχι μόνο σε γιατρούς και άλλους υγειονομικούς, αλλά και σε κοινωνικούς επιστήμονες, νομικούς, οικονομολόγους, ανθρωπολόγους και επικοινωνιολόγους.

Ο επιστημονικός υπεύθυνος του προγράμματος, καθηγητής Εμμανουήλ Πικουλής, μιλάει στην «Εφ.Συν.» για το πρωτόκολλο διαλογής στην Ελλάδα, τις περιπτώσεις που η ιατρική κοινότητα αντιμετώπισε ανάλογες συνθήκες και για το μετατραυματικό στρες που ενδέχεται να προκληθεί σε γιατρούς και νοσηλευτές οι οποίοι εφαρμόζουν τη μέθοδο «triage».

• Υπάρχουν κατευθυντήριες οδηγίες από τον ΕΟΔΥ για τα κριτήρια εισαγωγής ασθενών σε ΜΕΘ;

Η μέχρι σήμερα διαχείριση της επιδημίας στη χώρα είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική, κατά γενική ομολογία ακόμα και σε διεθνές επίπεδο, και έτσι οι ροές των ασθενών στα νοσοκομεία μας δεν υπερβαίνουν τις δυνατότητές τους. Αυτή τη στιγμή η διαλογή γίνεται στο Τμήμα Επειγόντων Περιστατικών των νοσοκομείων με στόχο την έγκαιρη ανίχνευση των κρουσμάτων και υπάρχουν συγκεκριμένα πρωτόκολλα διαλογής. Οι ασθενείς με τη βαρύτερη εικόνα (υποξυγοναιμία – πνευμονία – συννοσηρότητες) εισάγονται σε κλινικές και στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας, ενώ οι υπόλοιποι με ήπια συμπτωματολογία παραμένουν στην κατοικία τους με οδηγίες και παρακολουθούνται για πιθανή επιδείνωση.

Ομως σε περίπτωση αλλαγής αυτής της διαχειρίσιμης κατάστασης κάθε νοσοκομείο ανάλογα με τις δυνατότητές του θα πρέπει να εφαρμόσει πρωτόκολλα διαλογής (ιδίως όσον αφορά τις κλίνες ΜΕΘ) που ισχύουν στις ακραίες συνθήκες μιας καταστροφής. Eχουμε τα παραδείγματα της Ιταλίας και της Ισπανίας, όπου σε συγκεκριμένες περιοχές και νοσοκομεία οι γιατροί αναγκάστηκαν να πάρουν δύσκολες αποφάσεις μπροστά σε μια τεράστια έλλειψη πόρων λόγω υψηλών ροών ασθενών με βαριά κλινική εικόνα.

Ετσι ασθενείς με μεγαλύτερες πιθανότητες να επιζήσουν τοποθετούνταν στους λιγοστούς διαθέσιμους αναπνευστήρες των ΜΕΘ και σσθενείς με βαριά συνοδά νοσήματα και υψηλό δείκτη ευαλωτότητας αποκλείονταν από αυτό το επίπεδο φροντίδας. Σίγουρα η ηλικία ως μοναδικός παράγοντας δεν αποτελεί κριτήριο μη εισαγωγής σε ΜΕΘ.

Aσκηση «triage» στο πεδίο καταστροφής

• Μπορεί να δημιουργηθεί μετατραυματικό στρες σε επαγγελματίες υγείας πρώτης γραμμής που συμμετέχουν στη διαδικασία διαλογής ασθενών;

H ένταση και το πρωτόγνωρο της εμπειρίας της πανδημίας, η οποία βρίσκεται σε εξέλιξη, είναι τέτοια που τα χιλιάδες μέλη του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού και συνολικά του υγειονομικού προσωπικού στην πρώτη γραμμή σε χώρες που έχουν πληγεί από τον Covid-19 διαφαίνεται ότι έχουν ή και θα «σημαδευτούν» με τρόπους που συνήθως παρατηρούνται μόνο σε εμπόλεμες ζώνες. Για πολλούς από αυτούς το συναισθηματικό τραύμα θα μπορούσε να εξελιχθεί σε διαταραχή μετατραυματικού στρες.

Εκείνο που κρίνεται απαιτητό είναι η όσο το δυνατόν αρτιότερη υποστήριξη για την ενίσχυση του αισθήματος ασφάλειας στον εργασιακό τους χώρο, η παροχή των απαραίτητων υλικών προφύλαξης, η δυνατότητα έκφρασης συναισθημάτων και αμφιβολιών εντός της ομάδας των υγειονομικών μονάδων που ανήκουν, σε καθημερινή βάση, καθώς και η διασφάλιση χρόνου για ανάπαυση με σκοπό την αποφυγή επαγγελματικής εξουθένωσης. Το ΕΚΠΑ σε συνεργασία με το υπουργείο Υγείας ανέλαβαν την πρωτοβουλία για την οργάνωση και λειτουργία προγράμματος ψυχολογικής στήριξης του υγειονομικού προσωπικού μέσω τηλεφώνου στο 10306.

• Η ελληνική ιατρική κοινότητα κλήθηκε στο παρελθόν να αντιμετωπίσει ανάλογες συνθήκες με τις σημερινές;

Τα τελευταία χρόνια, πέρα από μεμονωμένα γεγονότα όπου είχαμε να αντιμετωπίσουμε πολλαπλά θύματα (λόγω τραύματος) κυρίως από φυσικές καταστροφές, δεν έχουμε εμπειρία ανάλογη με τη σημερινή πανδημία. Οπως προκύπτει όμως από τα όσα διαδραματίζονται τις τελευταίες εβδομάδες, οφείλουμε να είμαστε προετοιμασμένοι για τα χειρότερα σενάρια.

Ιστορικά μιλώντας στη χώρα μας η ιατρική κοινότητα κατά τον 19ο αιώνα κλήθηκε να αντιμετωπίσει χολέρα, ελονοσία και πανώλη, ενώ κατά τον 20ό ήρθε αντιμέτωπη με ισπανική γρίπη (1918-19), δάγκειο πυρετό (1927), από τον οποίο νόσησε και ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ασιατική γρίπη (1957-58), γρίπη του Χονγκ Κονγκ (1968), ρωσική γρίπη (1977-78), γρίπη των πτηνών (2003-2004) και των χοίρων (2009).

• Σε ποιους απευθύνεται το διεπιστημονικό σας πρόγραμμα;

Το πρόγραμμα, το οποίο στοχεύει στην εκπαίδευση ως προς τη διαχείριση καταστροφών/κρίσεων και υποστηρίζεται από ένα ευρύ δίκτυο συνεργασιών σε δεκαπέντε χώρες του κόσμου, δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη βιωματική εκπαίδευση και την αξιοποίηση της πρότερης γνώσης και των εμπειριών των εκπαιδευομένων.

Στο πλαίσιο αυτό πραγματοποιούμε μεγάλες ασκήσεις προσομοίωσης πεδίου σε συνεργασία με φορείς της πολιτείας καθώς και εκπαιδευτικά ταξίδια στο εξωτερικό, όπως σε χώρες της υποσαχάριας Αφρικής, για πρακτική άσκηση των φοιτητών. Λειτουργεί από το 2007 και έχει περισσότερους από 550 αποφοίτους, πολλοί από τους οποίους -όπως και οι περισσότεροι από τους επιστημονικούς συνεργάτες, εκπαιδευτές και διδάσκοντες- έχουν διαδραματίσει καίριο ρόλο σε καταστάσεις διαχείρισης έκτακτων μαζικών συμβάντων καθώς και στην παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας σε Ελλάδα και εξωτερικό. Τα δύο τελευταία χρόνια παρέχεται σε προπτυχιακό επίπεδο και μάθημα σχετικό με τη χειρουργική των καταστροφών.

Ποιος είναι

Εμμανουήλ Πικουλής

Kαθηγητής Χειρουργικής στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ, διευθυντής Γ’ Πανεπιστημιακής Χειρουργικής Κλινικής στο ΠΓΝ «Αττικόν», επιστημονικός υπεύθυνος του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Παγκόσμια Υγεία – Ιατρική των Καταστροφών» (Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ), Adj. Professor of Surgery USUHS, Bethesda, Maryland, ΗΠΑ, Adj. Professor in Humanitarian and Catastrophe Emergency Medicine, University of Bern, Switzerland.